REKLAM




+ Konuyu Cevapla

Şizofreniyaya Psikososyal Müalicələr

  1. Yazan: Nerissa-Su
    Nerissa-Su - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)

    REKLAM




    Şizofreniya Hkkında - Psikososyal Müalicələr Nələrdir - Şizofreniya


    ŞİZOFRENİ MÜALİCƏSİ

    Şizofreniya olduqca dəyişik şəkillərdə özünü göstərən və niyə ortaya çıxdığı bilinməyən bir xəstəlikdir. Bu səbəblə müalicədə məqsəd simptomları yatırmağa və xəstəliyin təkrar ortaya çıxışını önləməyə istiqamətlidir.



    Şizofreniya müalicəsində istifadə edilən antipsikotik dərmanlar ilk olaraq 1950-ci illərdə ortaya çıxmışdır. Bu dərmanlar xəstələrdə ortaya çıxan əlamətləri yatıştırmakta xəstənin gündəlik həyata uyğunlaşmasını artırmaqda, iş səmərəsini yükseltmekte və xəstəliyin təkrar ortaya çıxışını önləməkdədir ancaq xəstəliyin tam olaraq aradan qalxmasına kömək ola bilməməkdədir.

    Dərmanın seçimi və doza nizamlaması xəstəyə və xəstənin əlamətlərinə görə dəyişər. Hansı dərmanın, nə dozada istifadə ancaq sınaq və yanılma yolu ilə aydın olur. Hər dərman hər xəstəyə yaramamaqdadır, bəzi xəstələrdə bəzi dərmanlar kiçik dozalarda belə şiddətli yan təsirlər çıxara. Bəzi xəstələrdə yüksək doza dərman istifadəsinə baxmayaraq əlamətlər azalaraq davam etməkdə, nadir də olsa bəzi xəstələr hələ də var olan heç bir dərman müalicəsindən faydalanamamaktadır.

    Son on ildə atipik antipsikotikler olaraq adlandırılan yeni bir qrup dərman şizofreniya müalicəsində istifadə edilməkdədir. Bu qrup dərmanlardan ilki və ən təsirli olanı Clozapine'dir. Fəaliyyəti yanında qandakı ağ hüceyrələrdə ani düşmə kimi həyatı əhəmiyyəti olan bir yan təsiri olması səbəbindən həkim idarəsində və diqqətli istifadə edilməsi lazımdır. Bu qrupda yurdumuzda hələ də istifadə edilən digər dərmanlar Risperidone, Olanzapine və Quetiapine'dir. Bu dərmanlayarın yan təsirləri Clozapine görə daha az olmasına baxmayaraq yenə də müxtəlif yan təsirlər görülə bilməkdədir. Bu qrup dərmanlar klassik dərmanlara görə olduqca bahalıdır. Bunlar xaricində hələ də yeni dərmanlayar inkişaf etdirilməyə çalışılır.

    Şizofreniya müalicəsində istifadə edilən dərmanlayar səs eşitmə, xəyal görmə, şübhəçilik kimi bəzi əlamətləri asanca aradan kaldırabilirken, maraq, istək azlığı və duygulanımda azalma kimi bəzi əlamətlər çoxca təsirli ola bilməməkdədir.

    Haloperidol kimi klassik antipsikotiklerin tətbiqi əlavə dərman istifadə tələb edəcək yan təsirlər tez-tez görülərkən atipik antipsikotiklerle bu yan təsirlər çox nadirdir.

    Xəstələrə və yaxınlarını ən çox narahat edən məsələ xəstələrdə bu dərmanlara asılılıq inkişafının. Ancaq bu dərmanların asılılıq quruluşçu yan təsiri qətiyyən yoxdur.

    Dərmanların Təsir mexanizmi nədir?

    Şizofreniyaya beyində mövcud olan və tənzimləyici, jurnalist kimi funksiyaları olan dopamin, serotonin və glutamat kimi nörotransmitter funksiya pozuqluğu olduğu və xəstəliyin bu səbəblə ortaya çıxdığı düşünülməkdədir. Hər xəstədə bu maddələrlə əlaqədar ortaya çıxan funksiya pozuqluğu fərqli şekillerdedir və buna bağlı olaraq ortaya çıxan əlamətlərdə xəstədən xəstəyə dəyişər. Bəzi xəstələrdə problem ağırlıqlı olaraq dopamin sistemindedir və bu xəstələr dopamin sistemini təsir edən klassik nöroleptiklerden daha çox faydalanır. Bəzi xəstələrdə isə problemin daha çox serotonin sistemindedir və bu xəstələrin klassik dərmanlayara cavabı azdır və yeni qrup dərmanlar bu xəstələrdə olduqca təsirli olmaqdadır.

    Hər xəstəyə uyğun dərman, uyğun doza və istifadə şəkli fərqlidir. Xəstəliyin əlamətlərinin ani ortaya çıxdığı və şiddətli olduğu hadisələrdə əzələ içinə verilən iynə formaları istifadə edilə bilər. Yenə xəstənin vəziyyətinə görə ağızdan damla, sirop və ya həb şəklində tətbiq edilir.

    Dərmanlara nə qədər davam etmək lazımdır?

    Bu dərmanlar xəstəliyi idarə altına aldığı kimi təkrarlama şansını da aşağı salır. Bəzi xəstələrdə dərman istifadəsinin davam etməsinə baxmayaraq xəstəlik təkrarlaya bilər. Ancaq dərmanların qısa davamlı istifadə kəsilməsi ilə xəstəliyin təkrarlanma şansı daha çoxdur. Xəstəliyin alovlu olduğu dövrdə dərmanı daha yüksək dozada istifadə, əlamətlər yatışınca doza azaldılmalıdır. Bəzi xəstələrdə dozanın azaldılması ilə xəstəlik təkrarlaya bilər, bu vəziyyətdə dozanın təkrar artırılması lazımdır. Dərmanların uyğun dozada uyğun müddətdə istifadə edilməsi, nizamlı həkimə getmə xəstəliyin idarə altında tutulması cəhətdən əhəmiyyətlidir. Bu xəstələr müalicə nizamlı davam etdirmə mövzusunda ümumiyyətlə çətinlik çəkirlər. Xəstə yaxınlarının bu mövzuda xəstələrə kömək olması əhəmiyyətlidir.

    Xəstələrin nizamlı dərman istifadə etməməsidir müxtəlif səbəbləri vardır:

    Bəziləri xəstə olduğunu qəbul etməz və dərman istifadə ehtiyacının olmadığını düşünür

    Düşüncələrində dağınıqlıq olduğu üçün nizamlı dərman qorunur

    Xəstə yaxınları xəstəliyin tam şüurunda olmadığı üçün xəstəni dərman istifadəsi haqqında mənfi istiqamətdə təsir edə bilər

    Yan təsirlər səbəbi ilə xəstə dərman istifadə etmək istəməyə bilər, müalicə edən həkim bu mövzunu diqqətə almaz isə xəstənin müalicəyə uyğunlaşması pozula bilər

    Dərman istifadəsi uzun davamlı olduğunda xəstənin iqtisadi gücü nəzərə alınmalıdır. Alım çətinliyi içində olan xəstələrə bahalı dərmanların başlanması müalicəyə davamı çətinləşdirə bilər

    Müalicənin asan tətbiq oluna bilər olması əhəmiyyətlidir. Çox sayda və gün ərzində müxtəlif vaxtlarda tətbiq olunan çox sayda dərmanın istifadə edilməsi müalicəyə uyğunlaşması poza bilər

    Müalicədə uyğunlaşma çətinliyi olan xəstələrdə uyğunlaşması artırıcı tədbirlər alına bilər: Yan təsiri çox olan dərmandan az yan təsirli dərmana keçmə, dərmanın ən təsir və ən aşağı dozada istifadəsi, ağızdan alınan dərmanlar yerinə iynə ilə əzələ içinə vurulan anbar dərmanların istifadəsi və s.

    Bəzi xəstələr bir gündə istifadə dərmanları bir qutuya qoymaqda və oradan alaraq dərman alıb almadıqlarını nəzarət edir. Xəstə yaxınlarının da bu mövzuda xəstələrə yardım əhəmiyyətlidir.

    Dərmanlayarın yan təsirləri nələrdir?

    Klassik nöroleptiklerin ən sıx görülən yan təsiri əzələlərdə sıxılma, sərtlik hiss etmə, ayaqları davamlı hərəkət etdirmə ehtiyacı, hərəkətlərdə yavaşlamanın. Daha seyrək olaraq ağız quruluğu, bulanıq görmə, qəbizlik, çaşmışlıq hissi, qadınlarda ədəd nizamsızlığı və məmələrdə süd gəlməsi, kişilərdə ejakulasyon çətinliyi görülə bilər. Daha çox sakitləşdirici və yatırdıcı təsiri olan dərmanlarla ağız quruluğu, təzyiq düşməsi, bulanıq görmə, qəbizlik kimi yan təsirlər daha çox görülərkən, sakitləşdirici və yatırdıcı təsiri az olan əlamətləri daha yaxşı idarə altına alan haloperidol kimi dərmanlarda əzələlərdə sıxılma, yerində dayana bilməmək kimi yan təsirlər daha çoxdur .

    Dərmanların uzun müddət istifadəsi ilə qalıcı yan təsirlər ortaya çıxa bilər. Bu yan təsirlərin başında ağız, dodaq, üz və bədən əzələlərində görülən istəksiz hərəkətlər gəlir.

    Atipik antipsikotikler olaraq adlandırılan yeni qrup dərmanlarla bu tip qalıcı yan təsirlər çox nadir olaraq ortaya çıxmaqdadır. Xüsusilə gənc xəstələrdə daha az yan təsiri olan və qalıcı yan təsirlər ortaya çıxarma ehtimalı aşağı olan dərmanlar seçim edilir.

    Atipik antipsikotiklerden clozapine istifadə edən xəstələrin% 1-də qandakı ağ kürə düşmə ola bilməkdədir. Bu halda dərmanı kəsmək lazımdır. Bu yan təsiri idarə edə bilmək üçün xəstələrin nizamlı qan idarələrinə gəlmələri uyğundur. Bundan başqa çaşmışlıq, yuxu halı, yorğunluq, təzyiq düşməsi, tüpürcək artımı kimi yan təsirlər görülə bilər.

    Risperidon, ketiapin və olanzapin də qan ağ kürəsində düşmə göstərilməmişdir. Ancaq bu dərmanlarla da müalicənin başında çaşmışlıq, yorğunluq, təzyiq düşməsi ola bilər. Xəstənin tolere edə bilməyəcəyi qədər yan təsir ortaya çıxdığında dozanın yavaş-yavaş artırılması uyğundur. Bu dərmanlar içində ən az yan təsir çıxaran olanzapindir. Risperidon ilə əzələ sıxılması kimi yan təsirlər ola bilər. Bu vəziyyətdə klassik dərmanlarda olduğu kimi antiparkinson dərman istifadəsi lazım ola bilər. Xüsusilə clozapin və ketiapinde doza yavaş-yavaş artırılmalıdır.

    Dərmanlayarın yan təsirlərinin ortaya çıxması xəstələrin duyarlılığına da asılıdır. Eyni dərmanın eyni dozası bir xəstədə heç bir yan təsir ortaya çıkarmazken başqa bir xəstədə şiddətli yan təsirlər görülə bilər. Xəstənin tolere edə bilməyəcəyi yan təsirlər ortaya çıxdığında dərman dozasını azaltmaq, dərmanı dəyişdirmək və ya yan təsirləri aradan qaldırmağa istiqamətli başqa dərmanlar başlamaq uyğundur. Bu dərmanların istifadəsi ümumiyyətlə uzun müddətlidir, bəzən ömür boyu dərman istifadə etmək gərəyə bilər. Xəstəliyin alovlu olduğu dövrdə yüksək doza dərman istifadəsi lazım olarkən əlamətlər idarə altına alındıqdan sonra doza azaldılmalıdır. Doza azaldılmasını həkim idarəsində edilməsi lazımdır. Bəzən doza azaldılması zamanı xəstəlik əlamətləri təkrar alevlenebilir. Bu vəziyyətdə təkrar doza artımı edilməlidir.

    Noy sıxılmasını önləməyə istiqamətli antiparkinson dərmanlar istifadə edilməkdədir. Bu dərmanların nə məqsədlə istifadə edildiyini bilməyən xəstələrdə bu dərmanlar bəzən səhv gətirib çıxarmaqdadır. Psikozlarda bu dərmanların istifadəsi yalnız yan təsiri önləməyə istiqamətlidir.

    Yenə yan təsirləri nəzarət altına almaq məqsədi ilə anksiyete aradan qaldırıcı dərmanlayar, antihistaminikler, duyğu vəziyyət Düzenleyiciler istifadə edilə bilər. Bəzən xəstəliyin əlamətlərinin yatışmasının ardından depressiya görülə bilər və ya yeni qrup dərmanların istifadəsi zamanı obsesif yaranar, bu vəziyyətdə antidepresan dərman istifadəsi lazım ola bilər.

    Şizofreniyaya İstifadəsi təklif edilməyən Dərmanlar nele?

    Şizofreniya xəstələri və digər psikozlarda xəstələr dərman müalicəsi altında ikən bəzi dərman və maddələrin istifadəsi təklif edilməz. Bunlar müalicə məqsədiylə istifadə edilən dərmanların təsirinə əks təsir edərək müalicəni mənfi təsir edər.

    Maddə istifadəsi: LSD, kokain, amfetamin kimi asılılıq edən bəzi maddələrin istifadəsi zamanı şizofeniye bənzər əlamətlər ortaya çıxır. Psixiatrik xəstəliyi olan kəslərdə bu vəziyyət istənməyən nəticələrə yol aça bilər. Marihuana kimi şüuru bulandıran dərmanlarda antipsikotik dərmanlarla etkileşir və xəstəliyin təkrar alovlanmasına yol aça bilər.

    Spirt istifadəsi: Uzun müddət spirt istifadəsi də şizofreniyaya bənzər əlamətlər ortaya çıxara bilər. Ayrıca spirt dərmanlarla etkileşerek dərmanların beyin üzərindəki təsirini artırar və bu bəzən təhlükəli nəticələrə yol aça bilər.

    Kafenin: Qəhvə, kola, çay kimi kafenin ehtiva edən içkilər adamda qayğını artırıcı istiqamətdə təsir edər. Yerində dayana bilməmək, əsəbilik və gərginlik kimi əlamətlərdə artıma gətirib çıxarar. Axşamları çox alındığında yuxuya keçməyi çətinləşdirə bilər. Bu səbəblə çox miqdarda istehlakından qaçınılmalıdır.

    Antiasitler: mədə turşusunu aradan qaldırmağa istiqamətli istifadə edilən dərmanlar və ya şuruplar nöroleptiklerin sorulmasını çətinləşdirə bilər. Bu səbəblə eyni zamanda alınmaması uyğundur.

    Diyet quruluşçu dərmanlar: Kilo vermək məqsədi ilə istifadə edilən bu dərmanların sinir sistemini xəbərdar etdiyi və ya qayğını artırıcı istiqamətdə təsir etdiyi görülə bilməkdədir. Bu səbəblə bu xəstələrdə istifadəsi çox təklif. Ehtiyac olduqda həkimə məsləhətləşilərək istifadəsi uyğundur.

    Psikososyal müalicələr nələrdir?

    Şizofreniya sıx olaraq 18-35 yaşları arasında görülər. Bu yaşlar eyni zamanda məktəb həyatı, peşə əldə etmə və evlənmə kimi həyatı əhəmiyyətli ölçüdə təsir edən hadisələrin inkişaf etdiyi mərhələdir. Dərmanlar hastalardaki əlamətləri aradan qaldırmaqda ancaq xəstənin ictimai uyğunlaşmasına kömək ola bilməməkdədir. Xəstələr öz baxımını üstlənmə, insanlarla əlaqə qurma və və bu əlaqəni davam çətinliklər yaşayır. Bütün bu çətinlikləri aradan qaldıra bilmək üçün psikososyal müalicələr şərtdir. Ailənin xəstəlik haqqında məlumatlandırılması və öyrədilməsi lazımdır. Xəstələrin həmrəylik içinə girdiyi dəstək qrupları bu baxımdan olduqca faydalıdır. Fərdi psikoterapilerle xəstənin əlaqələrini tənzimləməsinə və ictimai əlaqələrini inkişaf etdirməsinə köməkçi oluna bilər.

    İstanbulda xəstələrə və ailələrinə dəstək məqsədi ilə qurulmuş olan "Şizofreniya Dostları Dərnəyi" bu sahədə aktiv olaraq xidmət etməkdədir. Şizofreniya xəstələri bu dərnək köməyi ilə qrup işlərinə katılabilmektedir. Dərnəyin çıxardığı nəşrlərlə xəstə yaxınlarının məlumatlandırılmağı amaçlanmaktadır.


    Facebook




    Üyelik



  1. Yazan:
    no avatar


    REKLAM



Benzer Konular

  1. Psikososyal Gelişim - 2
    Konuyu Açan: BiR-DOST, Forum: Lise.
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj : 18.07.2013, 18:15
  2. Psikososyal Gelişim - 1
    Konuyu Açan: BiR-DOST, Forum: Lise.
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj : 18.07.2013, 18:15
  3. Şizofreniyaya Psikososyal Təhsil
    Konuyu Açan: Nerissa-Su, Forum: Sağlamliq.
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj : 19.01.2012, 18:45
  4. Şizofreniyaya Ailənin Əhəmiyyəti
    Konuyu Açan: Nerissa-Su, Forum: Sağlamliq.
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj : 17.01.2012, 09:08
  5. Şizofreniyaya Psiko İctimai Müalicələr
    Konuyu Açan: Nerissa-Su, Forum: Sağlamliq.
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj : 17.01.2012, 08:56

copyright

Soru Cevap

grafimx