REKLAM




+ Konuyu Cevapla

16 Əsr Türk ədəbiyyatının Ümumi Xüsusiyyətləri

  1. Yazan: Nerissa-Su
    Nerissa-Su - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)

    REKLAM



    İslam Öncesi Türk ədəbiyyatı - İslam təsirindəki Türk ədəbiyyatı Ümumi Xüsusiyyətləri - keçid Dönəmi Əsərləri - Xalq ədəbiyyatı və Xüsusiyyətləri - Təsəvvüf ədəbiyyatı - Klassik Ədəbiyyat - 13. və 14. əsr Ümumi Xüsusiyyətləri və sənətçiləri - 15. Əsr Ümumi Xüsusiyyətləri və sənətçiləri

    16. əsr Divan ədəbiyyatının, xüsusilə şeir sahəsində ən parlaq çağıdır. Hər sahədə bir çox dəyərlərin yetişdiyi bu dövr Divan ədəbiyyatının "qızıl çağı" dır. 16. əsr ayrıca Osmanlı İmperatorluğunun siyasi və ictimai baxımdan ən parlaq çağını yaşadığı dövrdür.

    13. və 14. əsrlər boyu quruluş mərhələsində olan Türk Divan şeiri 15. əsrdə bu quruluşu tamamlamışdır. 16. əsrə gəlindiyində Ərəb və Fars nazireciliği / təqlidçiliyi Baki, Füzuli kimi şairlərin liderliyində sona çatmış; Türk Divan ədəbiyyatı öz içində özgünlüğüne qovuşmuş-dur. Türk ədəbiyyatı, Anadolu xaricində də inkişafını davam etdirmiş, bu əsrdə Azeri türkcəsinə Füzuli, Çağatay türkcəsində də Babur şah əhəmiyyət qazanmışdır. Əvvəlki illərdə Türkcəyə girməkdə olan Ərəbcə və Farsca sözcüklərin sayı bu dövrdə yaxşıca artmış; beləcə, Türkçe-ərəb-fars qarışığı ucuzluq bir quruluş göstərən Osmanlı Türkcəsi meydana gəlmişdir. Osmanlı Türkçesi'nin hər cür duyğu və xəyal incəliyini izah etməyə əlverişli bir şeir dili olaraq görülməsi, şairlərin getdikcə Türkcədən uzaqlaşmalarına səbəb olmuşdur. Bu vəziyyətdən kaygılanan bəzi şairlər, tam Türkçe şeirlər yazmağa yönəlmişlər. 15. Əsrdə Aydınlı Visâlî'nin başlatdığı səylər, bu əsrdə Tatavlalı məhrəmi və Edirneli Nəzmi ilə Türkü-i Sadə (Sadə Türkçecilik) axınına çevrilmişdir. Ancaq, bu şairlərin gücsüz sənət-çılar olması səbəbiylə Sadə Türkçecilik böyük şairlerce qəbul görmemiştir.16. əsr, ədəbi-yatımızda "şehrengiz" yazıcılığının inkişaf dövrüdür. Türk ədəbiyyatını ilk şehrengizi, 15. əsr şairi Mesîhî'nin "Edirne Şeh-rengizi" dir. Divan ədəbiyyatının ilk şehrengiz-ləri olan Zatının Edirne Şehrengizi ilə Lâmiî'nin Bursa Şehrengizi bu dövrün məhsuludur.

    Türk Divan ədəbiyyatında tezkireciliğin təməlləri də bu əsrdə atılmışdır. İlk Tezkire, Edirneli şəhidə Beyin Heşt Behişt (Səkkiz Cənnət) adlı tezkiresidir ki Osmanlı Türkcəsi şairlərini əhatə edir. Digər Tezkire yazıçıları və əsərləri bunlardır:

    Latif Lətif Tezkiresi

    AŞİQ Çələbi Meşâirü'ş-Şuəra (Şairlərin Hissləri)

    KINALIZÂDE Həsən Çələbi Tezkiretü'ş-Şuəra

    Əhdi Gülşen-i Şuəra

    Şifahi ənənə, Anadoluda şehirleşmenin də təsiriylə âşıklık ənənəsini meydana gətirmiş; bu âşıklık ənənəsi Divan ədəbiyyatından ayrı bir qolda inkişafını davam etdirmişdir.

    Füzuli (? -1556)

    Yalnız 16. əsr deyil, bütün Məhkəmə ədəbiyyatının ən böyük şairi qəbul edilir. Platonik eşqi işlədiyi lirik şeirləri və digər əsərləri bütün Türk və İslam diyarlarında bilindiyi kimi dünya səviyyəsində da ünə malikdir. Bağdad ətraflarında yaşamış, Azeri Türkcəsiylə yazmışdır. Ərəbcə və farsca əsərləri də vardır. Din və təsəvvüf elmləri qədər; tibb, riyaziyyat, kimya kimi elmlərdə də ilerdedir.

    Füzulidən eşq:

    Füzulinin ilhamıdır başlıca qaynağı "eşq" dır. Eşq təması Divan şeirində çox dəfə ələ alınmışdır, lakin heç biri Fuzûlî'ninki qədər dərin, səmimi və yüksək bir həyəcanla işleyememiştir. Fuzuli'yi görə insan həyatı ıstıraplarla doludur. Dünya, tamamilə iztirab ocağıdır. Bu iztirabları içində eşq iztirabı, insanı yetkinləşdirən, ucaldan müqəddəs bir iztirabdır. İnsan, dərəcə-dərəcə yüksələrək Allaha qədər çatan, maddi həzz və karşılıklardan uzaq bir eşqə bağlanmalı və bu aşan iztirabını çəkməlisiniz. Ancaq beləcə yetkinləşər və gerçək insan, yetkin insan halına gəlir. Fransız filosof Dekartın "Düşünürəm, elə isə varam." Sözünü Füzulinin görə belə uyğunlaşdıra: "Aşığım, iztirab çəkirəm, o halda varım." Buna görə Füzuli, "var olma" nı aşiq olmağa və iztirab çəkməyə bağlamaqdadır.

    Tasavvufçudur sınamaz, amma Allah eşqi, Hz. Məhəmmədə və əhli beytinə sevgisi əsərlərində böyük yer tutur. Sufilərə kimi eşq ağrısından məmnundur. Ondan uzaq qalmaq istəməz. Özünə xas səmimi, səmimi, lirik bir izahatı vardır.

    Düz yazıda da güclüdür. Divanında iştirak edən "Su Kasidesi" adlı şeiri çox müvəffəqiyyətli bir naat nümunəsidir.

    Əsərlərindən əhəmiyyətliləri bunlardır;

    1) Türkçe Divan,

    2) Fars Divan,

    3) ərəbcə Divan,

    4) Şikayetname (Füzulinin nəsr sahəsində əhəmiyyətli bir əsəridir. Özünə fondlar idarəsi tərəfindən bağlanan maaşı ala bilməyən şair, memurlarla əlaqədar şikayətini bir məktub halında Nişançı Paşaya yazar. "Dedim ... Onlar ..." formasında davam edən məktub olduqca maraqlıdır. Bəzəkli nesrin bir nümunəsidir.)

    5) Leyla ilə Məcnun (Məsnəvidə. Əsərdə, sevgiyə olan eşqdən Allah xatirinə keçid mövzu edilir.)

    6) Qırx hədis Tərcüməsi (İran, şair Molla Məscidinin)

    7) Hadikatu 's Suada (Kərbəla hadisəsini izah edər. Seçilmiş nəsr formasında, Türkçe)

    8) Beng ü Badə

    9) Səhhət ü Maraz (Fars, sağlamlıqla əlaqədar) ...

    Şəxsi (1471-1546)

    Yavuz və Qanuninin qəsidələr yazmışdır.

    Bakının yetişməsində rolu vardır.

    Şəms ü Pervane adlı məsnəvisi, Edirne Şehrengizi və Divan'ı vardır.

    BAKI (1526-1600)

    16. əsr o biri böyük şairi Bakının. "Sultanü'ş-Şuəra" (şairlərin sultanı) olaraq tanınan baki çox yaxşı təhsil almış, bunun nəticəsində müxtəlif mədrəsələrdə müderrislik etmiş; qazılıq, kazaskerlik vəzifəsində bulunmuştur.Osmanlı dövlətinin ən ehtişamlı dövründə İstanbulda yaşayan şair, şeirlərində dövrünün zənginliyini, görkəmini yansıtmıştır.

    Elmiylə sinifindən olan Baqi, bu sinifin ən üst məqamı olan şeyhülislamlığı çox istəmiş, lakin bu istəyinə çata bilməmişdir.

    Şeirlərini Osmanlı Türkcəsi ilə yazan Bakının dili çağına görə sadədir. Bəzən çox sadə və təbii bir Türkcə ilə beytlər yazan şair, şeirlərində xalq deyimlerine bolca yer vermişdir.

    Baqi, dili istifadə olduqca müvəffəqiyyətlidir. Şeirlərində söz oyunlarına, sözlərin bir neçə məna ifadə etməsinə diqqət göstərər. Söz sənətlərini istifadə çox müvəffəqiyyətlidir, Sənətsiz beytim olmadığı deyilər. Hər beyt, sanki bir Kuyucu həssaslığı ilə işlənmişdir.

    Divan ədəbiyyatını Ərəb və İran ədəbiyyatının ilə boy ölçüşecek səviyyəyə gətirən şairdir.

    Baqi, təsəvvüflə heç məşğul; şeirlərində təsəvvüfə yer verməmişdir. "Eşq, təbiət, dövrünün zənginliyi, dünya zövqü" şeirlərində iştirak edən başlıca məsələlərdir.

    Baqi divan şeirinin qəzəl növündəki ən əhəmiyyətli nümayəndələrindəndir.

    "Baqi qalan bu qübbədə bir xoş səda imiş" sətiri ona aiddir. Bütün bu xüsusiyyətləriylə özünə xas bir üslub inkişaf etdirmişdir. Ərəbcədən çevirdiyi bir neçə kitabın xaricində başqa əsər verməmişdir. Onun ən əhəmiyyətli əsəri "Divan" idir. Xüsusilə qəzəlləri diqqət çəkici gözəllikdədir. Qanuni üçün yazdığı tərkib-i bent formalı mersiye də divanında (Qanuni Mersiyesi)

    Şairin dini mövzularla əlaqədar, nəsr növündə əsərləri və tərcümələri vardır.

    BAĞDADLI RUHİ (16. əsr)

    Anadolulu bir əsgərin oğlu olaraq Bağdadda doğulmuş olduğundan bu unvanla xatırlanar. Konya və İstanbulda olmuş, Şamda ölmüşdür. Mevlevi təriqətinə bağlıdır. İctimai mövzulara daha çox üstünlük verən bir Divan şairidir.En əhəmiyyətli əsəri "Divan" ı və divandaki "tərkib-i bend" idir.

    XƏYAL BEY (16. əsr)

    Təsəvvüf mədəniyyətiylə yetişdi. Divan'ı vardır.

    TAŞLICALI YƏHYA (? - 1582)



    Divan ədəbiyyatında Məsnəvi çığırının ən əhəmiyyətli şairlerindendir. Mesnevilerinde İran təsirində qalmamışdır. Şeirlərində yerli rənglərə, özentisizliğe sadə dil və sadə izahata rast gəlinməsi, onun divan şeirinin yerlileşmesine qatqısı olduğunu göstərir.

    Xəmsə sahibidir.

    Şah ü gəda, Yusuf u Züleyha

    Kazak abdal (16. əsr)

    Rumıniya türklərindən olduğu deyilər. Bəktaşi təriqətinə bağlıdır. Daşlama xüsusiyyətli şeirləriylə bilinər.

    Pir Sultan Abdal (16. əsr)

    Sivas ətraflarında yetişmiş, bir üsyana qarışdığı üçün edam edilmişdir. Bəzi şeirlərində Karacaoğlan kimi dünya gözəlliklərini, bəzilərində Koroğlu kimi cenk duyğularını, bəzilərində Yunusun üslubuyla ilahi eşqi və təsəvvüflə bağlı mövzuları işləmişdir. Bütün şeirləri heca ölçüsüylə və duru bir xalq diliylə yazılmışdır. Qaçma, semai, varsağı formalarını istifadə etmişdir.

    Koroğlu (16. əsr)

    16. əsrdə yaşamışdır. 24 hissəlik bir destanımsı xalq hekayəsinin də qəhrəmanıdır. Koçaklama və güzellemeleriyle məşhurdur. Cəsarətlə və tox bir söyleyiş vardır. Eyni əsrdə, III. Murat dövründə yaşamış "Koroğlu" təxəllüsünü istifadə edən bir ordu ozanı olduğuna dair iddialar da vardır və bu iki Koroğlunun həyatları haqqında deyilənlər ilə şeirləri bir-birinə qarışmışdır. İkisinin eyni adam olduğunu qarşıya qoyan araşdırmaçılar da olmuşdur.


    Facebook




    Üyelik



  1. Yazan:
    no avatar


    REKLAM



Benzer Konular

  1. Əqrəb Bürcü Kişisinin Ümumi Xüsusiyyətləri 2012
    Konuyu Açan: Sarsın, Forum: Azərbaycan Həyat tərzi.
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj : 02.06.2012, 20:52
  2. Əqrəb Bürcü Qadınının Ümumi Xüsusiyyətləri 2012
    Konuyu Açan: Sarsın, Forum: Azərbaycan Həyat tərzi.
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj : 02.06.2012, 20:47
  3. Ümumi qadağalar
    Konuyu Açan: Sarsın, Forum: Azərbaycan Həyat tərzi.
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj : 05.01.2012, 03:16
  4. Yeni nəsil Azərbaycan ədəbiyyatının təbliği layihəsində yeni kitab
    Konuyu Açan: Leyl-i Lal, Forum: Azərbaycan Ədəbiyyatı və İncəsənət.
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj : 05.05.2010, 00:47
  5. Azərbaycan xalq ədəbiyyatının ən qədim yazılı abidəsi XI-XII əsrlər
    Konuyu Açan: Leyl-i Lal, Forum: Azərbaycan Ədəbiyyatı və İncəsənət.
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj : 22.01.2010, 21:50

copyright

Soru Cevap

grafimx