REKLAM




+ Konuyu Cevapla

Cümlenin Yapı Özellikleri - AÖF Dil Dersleri

  1. Yazan: Ay Kız
    Ay Kız - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)

    REKLAM


    açıköğretim fakültesi uluslararası ilişkilerde dil dersleri - cümlelerde yapı özellikleri - değişik yapıda cümleler anlatımlarımıza neler kazandırır -






    Değişik yapılarda cümleler anlatımlarımıza neler kazandırır?


    Cümlede belirtilen yargının sayısı, bu yargıların birbirleriyle ilişkisi, bağlantısı yönünden de cümleleri yapılarına göre ayırırız: Basit cümle, bileşik cümle, girişik cümle, sıralı cümle gibi.
    Şimdi, aşağıdaki cümleleri inceleyiniz. incelerken, cümlelerin uzun ya da kısa oluşlarını göz önünde bulundurmayınız. Bunların kimi ad, kimi de eylem cümlesidir. Olumlu, olumsuz, soru anlamlı olanları var. Siz sadece bu cümlelerin bildirdikleri yargıya dikkat edin:
    Akdeniz’in üstünde daima top top ak bulutlar salınır.
    Uygarlığın ölçüsü; kültür, sanat, teknikte üstünlüktür.
    Her şey bu alaca karanlıkta daha güzel görünüyor.
    Onlar, eski arkadaştır.
    Hangi trenle gideceksin?
    Öyle konuşmayın.
    Hepsi de tek bir yargı bildiriyor. Başka bir deyişle, her birinde yargıyı sonuca bağlayan bir tek yüklem var. Bu yüklem, çekimli bir eylem de olabilir, ekeylem almış ad soylu bir sözcük ya da sözcük grubu da. Bunlar, basit yapılı cümledir. Basit yapılı cümlelerde basitlik sözcük sayısıyla ilgili bir durum değildir. Örnek cümlelerden de bunu görüyorsunuz. Burada basitlik, yargının bir tek olmasıyla ilgilidir.
    Aşağıdaki cümlelerde anlatılmak istenen bir temel yargı (temel cümle), bir de bu yargıyı tamamlayan yargı (yan cümle) var. Dikkat edin, yan cümleler başlı başına birer cümle yapısındadır. Her biri ya ad ya da eylem cümlesi niteliğindedir. Temel cümleye anlamca bağlanmışlardır. Koşul, açıklama, neden-sonuç, zaman belirtme…. gibi anlam ilişkileriyle bu yan cümleler temel cümlenin anlamını tamamlıyor.
    Anlatılmak istenen bir temel yargı ile bu yargıyı açıklayan ve tamamlayan yargının olduğu cümlelere bileşik yapılı cümle adı verilir.
    Ozansan yaşamın özüne varacaksın. (ekeylemin koşulu)
    yan cümle temel cümle
    Bu, basit bir söz değil bir yaşam felsefesidir. (değil sözcüğü)
    yan cümle temel cümle
    Bir gün dinlenirseniz bir şeyiniz kalmaz. (koşul bileşik zamanı)
    yan cümle temel cümle
    Bu kentte yağmur yağdı yollarda yürünmez. (mi soru eki)
    yan cümle temel cümle
    Öyle çok düşündüm ki sonunda gerçeği kavradım. (ki bağlacı)
    yan cümle temel cümle
    Vatan borcu biter bitmez ordayım. (aynı eylemin olumlu, olumsuz ikilemeli kullanımı)
    yan cümle temel cümle

    - Koşul anlamı veren ekler (ad cümlelerinde ekeylemin koşulu, eylem cümlelerinde dilek-koşul kipi eki ile koşul bileşik zamanı ekleri)

    – Ad cümlelerinin olumsuzluğunu kuran değil sözcüğü,
    – Görev değiştirerek mi soru edatı, -ki bağlacı,
    – Aynı eylemin olumlu olumsuz biçimlerinin ikilemeli kullanımı bileşik yapılı cümleler kurmamızı sağlar.

    Şimdi de aşağıdaki cümleleri inceleyiniz. Bunlar girişik yapılı cümlelerdir:


    Register

    Bu cümlede üç ayrı yargı var: Kitapları oku-mak, televizyon programlarını izle-mek, konuyu anla-mak. Bu yargılardan sonuncu olanı çekimli bir eylemle belirtilmiş. Böylece temel cümle oluşmuş, ilk iki yargı da eylemlerle anlatılıyor. Ancak bu eylemler kişi ve zaman ekleri almamış, çekimlenmiyor. Tam bir yargı oluşturmuyorlar. Temel cümleyi tamamlayan yan cümlecikler oluşturuyorlar.


    Register

    Bu cümlede de iki yargı olduğunu görüyorsunuz. Bir temel cümle ile bir yan cümlecikten oluşmuş. Örneklediğimiz cümlelerde bağlaç kullanılmadan, anlatım bölünmeden yan cümlecikler yardımıyla bir cümlede birbirine bağlı birden çok yargı anlatılabiliyor. Bu anlatım kıvraklığı, bu kestirmelik dilimizin önemli, üstün bir özelliğidir. Başka dillerde aynı düşünceleri anlatmak için dolaylı yollara başvurulur. Sözgelimi İngilizcede:
    Bu paltoyu giydim ki onu kardeşim aldı.
    Dilimize bu anlatım kolaylığını sağlayan sözcükler (okuyup, izleyince, aldığı…) eylemsidir. Eylemsilerle kurulan cümlelere girişik cümle adı verilir. Eylemsilerle kurulmuş aşağıdaki üç girişik cümleyi inceleyelim:
    Sigaranın zararlarını anlatmaya çalışıyoruz.
    Araçlarını dikkatli kullanan sürücüler olalım.
    Farklı yazılımlardan yararlanarak bilgisayarı daha verimli kullanabiliriz.
    İlk cümlede anlatmak eylemi anlat-ma adı gibi kullanılmış ve sözcük -e yönelme ad durum eki almış. Anlatma adeylem (eylemlik-mastar) olmuş, ikinci cümlede kullan-an sözcüğü sıfat görevindedir. Sürücüler adını nitelemiştir. Böylece kullanan sözcüğü sıfateylem (ortaç) olmuştur. Son cümledeki yararlan-arak sözcüğü de yan cümleciği temel cümleye bağlıyor ve temel cümlenin yüklemine yöneltilen (Nasıl kullanabiliriz?) sorusuna zarf (belirteç) olarak yanıt veriyor. Böylelikle bağeylem (ulaç) oluyor.
    Eylemsiler; bir eylem adı oldukları için ad, bir adı niteledikleri için sıfat, iki cümleyi bağlarken zarf (belirteç) görevli yan cümlecikler oluşturdukları için de belirteç gibi görev yaparlar. Ayrıca, yan cümlecikler oluşturdukları için de eylem gibi görev yaparlar. Yalnızca yan cümlecikler kurarlar, çekimlenmezler. Bu nedenle cümlenin sonunda bulunmazlar. Yan cümleciğin yüklemi olurlar. Yan cümleciklerde yüklem oldukları için ayrıca özne, nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümleci alırlar.
    Örnekleyelim:


    Register

    Eylemsilerle kurulan yan cümleciklerin bütünü ise temel cümlenin öznesi, nesnesi, dolaylı tümleci, zarf tümleci olur.
    Doğayı sevmek / gerekir. (-mek adeylem yapmış. Yan cümlecik temel cümlenin öznesi olmuş.)
    Konuyu böyle değerlendirini / beğendik. (-adeylem yapmış. Yan cümlecik temel cümlenin öznesi olmuş.)
    Karşıma tanıdık biri / çıktı. (-dik sıfateylem yapmış. Temel cümlenin öznesi olan yan cümlecik kurmuş.)
    Artık yapılacak bir şeyden / söz edelim. (-ecek sıfateylem yapmış. Temel cümlenin dolaylı tümleci olan yan cümlecik kurmuş.)
    Bitmemiş kitabı / sana niye vereyim? (-miş sıfateylem yapmış. Temel cümlenin nesnesi olan yan cümlecik kurmuş.)

    Aşağıdaki girişik cümlelerde yer alan eylemsiler de bağeylem (ulaç) dir. Bağ eylemlerin kurduğu yan cümlecikler temel cümlenin zarf tümleci olur. Bağeylemlerin eklerini aşağıdaki cümleleri de inceleyiniz:

    Çarşıya çıkıp gezerek listedekileri aldık. Hava soğuyunca bir yerde oturup soluklandık. Geze geze tabanlarımız şişti. Listeyi tamamlamadan dönmedik.


    Bileşik cümle yapısından söz ederken temel cümle, yan cümle terimlerini kullandık. Bileşik cümlelerin ayrı bir türü olan girişik cümleleri örneklerken ise yan cümlecik teriminden söz ettik. Bunun nedeni bileşik cümlede yan cümleyi oluşturan eylemlerin, ekeylemlerin çekimlenmesi, girişik cümledeki yan cümleciklerin eylemsilerinin çekimlenememesidir.


    Şimdi de aşağıdaki sıralı cümle örneklerini inceleyiniz:
    Çalıştı fakat başaramadı.
    Sabahı severiz çünkü gündüzün başlangıcıdır.
    Hava soğuk değildi ama hepimiz üşüyorduk.
    Şu kazağı bitir de kış bitmeden giyelim.
    Arı biziz, bal bizdedir.
    O kadar uğraştım, didindim, arabamı onaramadım; çünkü artık eskidi.
    Çocuğu bağrına basıyor, kokluyor, burnunu çenesinin altına sokuyor, boyuna öpüyordu.
    Bu cümleler bağlaçlarla (fakat, çünkü, ama, de, ve, ki…) ya da virgül, noktalı virgül gibi bağlayıcı noktalama işaretleriyle birbirine bağlanmış. Dikkat edilirse bağlanan bu cümleler, anlamca birbirini tamamlıyor. Böyle cümlelere sıralı cümle adı verilir.
    Sıralı cümleler anlatıma canlılık, kıvraklık verir. Uzun ya da kısa olabilirler. Ad ya da eylem cümleleri olarak birbirlerine bağlanabilirler. Bağlanan her cümle, tek başına bağımsız bir cümle yapısındadır. Anlamca birbirine bağlı olan ve özneleri, tümleçleri, yüklemleri ortak olan sıralı cümlelere bağımlı sıralı cümle denir:
    Çocuğu bağrına basıyor, kokluyor, burnunu çenesinin altına sokuyor, boyuna öpüyordu.
    Burada o (gizli öznesi) ile çocuğu (nesnesi) sıralı cümleyi oluşturan dört cümlede de ortak öğelerdir. Anlamca bağlı oldukları halde özneleri, tümleçleri, yüklemleri ayrı olan cümlelere bağımsız sıralı cümle denir:
    Kar yağar, yollar kapanır, insanlar dışarı çıkamaz.
    Bu sıralı cümlelerde özneler (kar, yollar, insanlar) ayrıdır.


    Facebook




    Üyelik



  1. Yazan:
    no avatar


    REKLAM



Benzer Konular

  1. Cümlede Anlam Özellikleri - AÖF Dil Dersleri
    Konuyu Açan: Ay Kız, Forum: AÖF Açık Öğretim.
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj : 11.10.2012, 11:28
  2. AÖF Sosyoloji Dersleri - Toplum ve Toplumsal Yapı
    Konuyu Açan: Ay Kız, Forum: AÖF Açık Öğretim.
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj : 28.05.2012, 14:39
  3. Sözcüklerin Yapı Özellikleri - Aöf Dil ve Edebiyat Dersleri
    Konuyu Açan: BiR-DOST, Forum: AÖF Açık Öğretim.
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj : 24.09.2011, 01:08
  4. Toplum ve Toplumsal Yapı - Aöf Sosyoloji Dersleri
    Konuyu Açan: BiR-DOST, Forum: AÖF Açık Öğretim.
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj : 11.07.2011, 19:58
  5. Kültürün Özellikleri - Aöf Sosyoloji Dersleri
    Konuyu Açan: BiR-DOST, Forum: AÖF Açık Öğretim.
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj : 07.07.2011, 02:02

copyright

Soru Cevap

izmit düğün salonları - grafimx