Türkü Türküler Türkü Çeşitleri Özellikleri

IV. TÜRKÜLERİN TASNİFİ
Türküler gösterdikleri çeşitlilik bakımından yapı, konu ve ezgilerine göre tasnif edilebilir. Daha önce yapılmış tasnifler de bu çerçevededir. Ne var ki bu tasniflerde birtakım eksiklikler ve isabetli olmayan tespitler vardır. Yapılan tasnifleri burada tekrar kaydederek konuyu karışık hale getirmek istemiyoruz. Çünkü bunlar azımsanmayacak derecede fazladır. Biz, önceki tasnifleri de göz önünde tutarak ve kendi tespitlerimizi de ortaya koyarak türkü tasniflerini yeniden tasnif etmek istiyoruz. En doğru tasnifin bu olduğu iddiasında değiliz ama gözden kaçan ve tespit ettiğimiz pek çok unsurun değerlendirilmesi gerekiyordu. Düşüncemiz odur ki, bundan sonraki tasnifler, pek az değişiklik gösterecek ve bizim tasnifimize birkaç ilave maddeler şeklinde olacaktır.

A. YAPILARINA GÖRE TÜRKÜLER
1. Bentleri Bir Mısra Olan Türküler
a. Bağlantıları dört mısra / mani olan türküler
b. Bağlantıları yedi mısra olan türküler
2. Bentleri İki Mısra Olan Türküler
a. Sadece iki mısradan oluşan türküler
b. Bağlantıları bir mısra olan türküler
c. Bağlantıları iki mısra olan türküler
ç. Bağlantıları üç mısra olan türküler
d. Bağlantıları dört mısra olan türküler
e. Bağlantıları beş mısra olan türküler
f. Bağlantıları altı mısra olan türküler
g. Bağlantıları yedi mısra olan türküler
h. Bağlantıları sekiz ve daha fazla mısra olan türküler
ı. Bağlantıları mısra sonlarında ve mısra aralarında olan türküler
3. Bentleri Üç Mısra Olan Türlüler
a. Sadece üçlüklerden ibaret olan türküler
b. Bağlantıları bir mısra olan türküler
c. Bağlantıları iki mısra olan türküler
ç. Bağlantıları üç mısra olan türküler
d. Bağlantıları dört mısra olan türküler
e. Bağlantıları beş mısra olan türküler
f. Bağlantıları altı mısra olan türküler
g. Bağlantıları fazla sayıda mısralı olan türküler
h. İki bağlantılı türküler
ı. Bağlantıları mısra aralarında olan türküler
4. Bentleri Dört Mısra Olan Türküler
a. Sadece dörtlüklerden kurulu türküler
b. Bağlantıları bir mısra olan türküler
c. Bağlantıları iki mısra olan türküler
ç. Bağlantıları üç mısra olan türküler
d. Bağlantıları dört mısra olan türküler
e. Bağlantıları beş mısra olan türküler
f. Bağlantıları altı mısra olan türküler
g. Bağlantıları yedi mısra olan türküler
h. Bağlantıları sekiz ve daha fazla mısra olan türküler
ı. Bağlantıları mısra aralarında olan türküler
i. İki bağlantılı türküler
j. Bağlantıları mısra sonlarında olan türküler
5. Karşılıklı Türküler
a. İki mısralık bentlerden ibaret atma türküler
b. Üç mısralık bentlerden ibaret atma türküler
c. Dört mısralık bentlerden ibaret atma türküler
ç. Diyalog şeklinde atma türküler

B. KONULARINA GÖRE TÜRKÜLER
1. Tabiat Türküleri
2. Aşk Türküleri
3. Yiğitlik Türküleri ve Tarihi Olayları Konu Edinen Türküler
4. Tören Türküleri
a. Düğün Türküleri
aa. Kına Türküleri
ab. Baş Öğme / Duvak Türküleri
ac. Gelin Alma Türküleri
aç. Gelin karşılama türküleri
ad. Güvey Türküleri
ae. Halk Oyunlarında Türküler (Halay, Bar, Horon, Zeybek..)
b. Ayin-i cem Türküleri
c. Sayacı Türküleri
ç. Oturak Türküleri
5. Askerlik Türküleri
6. Yiyecekler Üzerine Söylenmiş Türküler
7. Hayvanlar Üzerine Söylenmiş Türküler
8. Olay Türküleri
9. Bitki ve Çiçeklerle İlgili Türküler
10. Satıcı Türküleri
11. Ekin Türküleri
12. Ramazan Davulcusu Türküleri
13. Kişiler Üzerine Söylenmiş Türküler
14. Keder, Dert ve Hastalık Türküleri
15. Gurbet ve Hasret Türküleri
16. Meslek ve iş Türküleri
17. Eşkıya Türküleri
18. Ölüm Türküleri (Ağıtlar)
19. Ninniler ve Çocuk türküleri
20. Hapishane Türküleri
21. Mizahî Türküler
22. Yergi Türküleri
23. Öğretici ve Öğüt Verici Türküler
C. EZGİLERİNE GÖRE TÜRKÜLER

A. YAPILARINA GÖRE TÜRKÜLER
Türkülerin belirli bir şekli yoktur. İki mısralı türküler olabildiği gibi koşma, mani tarzında yahut bentlerle kurulmuş türküler de vardır. Koşma yahut mani olarak bildiğimiz şekiller türkü nağmesiyle söylendiğinde adı geçen şiirlerden ayrılır. Çünkü halk, ezgi ile söylediği parçaları türkü olarak niteler. Koşmalar bilindiği gibi söyleyeni belli şiir türleridir. Ne var ki, halkın benimsediği bazı parçalar zamanla anonimleşir ve türkü olarak varlığını sürdürür. Daha ziyade kadınlardan oluşan türkü yakıcıları, bildiği koşma, mani hatta semaî ve destandan birtakım parçalar alarak onu uygun bir ezgi ile terennüm eder. Şekil ve konu birliğinden uzak pek çok türkünün ortaya çıkış sebebi bundan kaynaklanmıştır. Sözgelişi; "Karanfil oylum oylum" manisiyle başlayan ve diğer karanfilli manilerle devam ettirilen fakat farklı ezgi ile söylenmiş bir hayli türkü vardır.
Türkülerin bentlerine çoğu zaman mısra sayıları farklı olan bağlantılar getirilir. Ancak bentlerle bağlantıların hece sayıları eşit olmayabilir. Bağlantılar genel olarak anlamlı sözlerden ibaret olmakla beraber, çeşitli ünlemleri de ihtiva eder.
Az da olsa bazı türkülerde, yapı bakımından bozukluk ve düzensizlikler görülür. Sözgelişi, aynı türküde hem dörtlük hem de beşlik şekle rastlanılabilir. Bunun yanında türkünün hece sayılarında da eşitsizlikler görülebilir. Ordu'nun Öceli köyünde söylenen kına türküsünde böyle bir özellik vardır.
Çambaşına çıktım çıram yanmadı
Dört köşeme baktım kimsem kalmadı
Küçük kardaşa mektup yazdım aynı gelmedi
Sazak da yellere ev yapma o batar gider
Uzak yerlere kız verme o da yiter gider
Ağlama bacım ağlama yarın gülersin
Dokuz aydan sonra beşik belersin
Anam gidiyorum evin şen olsun
Babam gidiyorum evin şen olsun 20
Yapı bakımından türkülerin arıza göstermesi; bazı mısraların zamanla unutulması yahut, halkın türküye birtakım ilavelerde bulunarak bünyesinde değişikliğe yol açmasıyla açıklanabilir.

1. BENTLERİ BİR MISRA OLAN TÜRKÜLER
a. Bağlantıları dört mısra (veya mani) olan türküler
KIRMIZI KURDELE
Kırmızı kurdele kör olasın Emine
İndim derelerine
Bilmem nerelerine
Canım kurban olsun
Candan sevenlerine
Yavrum da sana ipek mendil alayım
Bağlantı
Yavrum da sana melez köynek alayım
Bağlantı
Yavrum da sana kalıc pötin alayım
Bağlantı 21

b. Bağlantıları yedi mısra olan türküler
Sayıları çok azdır. Tespit ettiğimiz örneğin bağlantı kısmı yedi mısradan oluşmaktadır.
KIZIM SANA FİSTAN ALDIM
Kızım sana fistan aldım vardı m'ola oy oy
Kim göndermiş onu
Ben gönderdim onu
Ben almadım onu
Beşikleri çamdan
Yuvarlandı damdan
Seni zalımın oğlu
Vazgeçmedin benden
Kızım sana terlik aldım vardı m'ola oy oy
Bağlantı
Kızım sana rastık aldım vardı m'ola oy oy
Bağlantı 22

TOKAT'A GİDEMİYOM YARİM SANA FİSTAN ALAYIM
Tokat'a gidemiyom yarim sana fistan alayım
Ah nerelerine nerelerine
Bilmiyon mu kömür gözlüm
Aha buralarıma buralarıma
Fadime'm fistan kırmalar
Ceviz dalı ırgalar
Sevdiğini gören kızlar
Sağını da solunu ırgalar
Tokat'a gidemiyom yarim sana potin alayım
Bağlantı
Tokat'a gidemiyom yarim sana çorap alayım
Bağlantı 23

2. BENTLERİ İKİ MISRA OLAN TÜRKÜLER
Temeli iki mısradan meydana gelen türkülerdir. Ayrıca birtakım bağlantılar / kavuştaklar da alabilirler. Başlıca şekilleri şunlardır:
a. Sadece iki mısradan oluşan türküler
Kafiye düzenleri aa, bb, cc, dd... yahut aa, ba, ca, da, ea şeklindedir.

TÜRKÜ
Hamsi kurban o göze Atarlar barabati
Baş dalarsın göze Alurlar seni yüze
Korlar seni kayuğa Biz de seni aluruk
Satarlar seni bize Sererük seni köze
Bir kusurcuğun vardur
Çok su içersun bize 24
Bu tip türkülerde nadir de olsa tek ikinci mısraı bağlantı gibi aynen tekrarlanan türkülere de rastlanılır.

BAYBURT DAĞLARINDA
Bayburt dağlarında tabakam kaldı
Şen ol Bayburt şen ol sende nem kaldı
Bayburt dağlarında kunduram kaldı
Şen ol Bayburt şen ol sende nem kaldı
Bayburt dağlarında mendilim kaldı
Şen ol Bayburt şen ol sende nem kaldı
Bayburt dağlarında tabancam kaldı
Şen ol Bayburt şen ol sende nem kaldı 25

b. Bağlantıları bir mısra olan türküler
Kafiye düzenleri aa-b, cc-b, dd-b, ee-b şeklindedir. Bağlantı mısralarda genellikle aynı sözler tekrar edilir.

ÇANAKKALE TÜRKÜSÜ
Çanakkale içinde vurdular beni
Ölmeden mezara koydular beni
Of gençliğim eyvah
Çanakkale içinde aynalı çarşı
Ana ben gidiyom düşmana karşı
Of gençliğim eyvah
Çanakkale içinde bir uzun selvi
Kimimiz nişanlı kimimiz evli
Of gençliğim eyvah
Çanakkale içinde bir dolu testi
Analar babalar umudu kesti
Of gençliğim eyvah 26

c. Bağlantıları iki mısra olan türküler
aa-bb, cc-bb, dd-bb, ee-bb şeklinde kafiyelenirler. Bu arada bb olarak gösterilen bağlantı sözleri, aynen tekrarlanan sözlerdir.

TELGRAFIN TELLERİNE
Telgrafın tellerine kuşlar mı konar
Herkes sevdiğine (yavrum) böyle mi yanar
Gel yanıma yanıma da yanıbaşıma
Şu gençlikte neler geldi garip başıma
Telgrafın direkleri semaya bakar
Senin o güzel gözlerin çok canlar yakar
Bağlantı
Telgrafın tellerini arşınlamalı
Yar üstüne yar seveni kurşunlamalı
Bağlantı
Telgrafın direkleri semaya karşı
Gel güzelim barışalım düşmana karşı
Bağlantı 27

ç. Bağlantıları üç mısra olan türküler
Bentler kendi arasında kafiyelidir. bağlantı sözleri her bentten sonra aynen tekrarlanır.

AŞAĞIDAN GELİYOR TÜRKMEN KOYUNU
Aşağıdan geliyor Türkmen koyunu aman aman
Selviye benzettim yarin boyunu amanın yandım
Amanın amanın amanın yandım
Tiridine tiridine tiridine bandım
Bedava mı sandın para verdim aldım
Sabahleyen erken çifte giderken aman aman
Öküzüm torbadan düştü gördün mü amanın yandım
Bağlantı
Manda yuva yapmış söğüt dalına aman aman
Yavrusunu sinek kapmış gördün mü amanın yandım
Bağlantı 28

d. Bağlantıları dört mısra olan türküler
Kafiyeleri aa-bbbc, dd-bbbc, ee-bbbc düzenindedir. Bağlantı sözleri aynen tekrarlanabileceği gibi, farklı sözlerden de oluşabilir. Bağlantı sözleri muhtelif maniler de olabilir.
Türkünün bent kısmı ile bağlantı kısımlarının hece sayıları aynı olmayabilir.
FIRAT KENARI
Fırat kenarının ince dumanı
Dağlara yayılır seher zamanı
Bülbül ne ararsın yuvan mı yoktur
Yoksa benim gibi baban mı yoktur
Zaten yetimlerin gözyaşı çoktur
Gel ağlayalım karşı karşıya
Fırat kenarında kamışlar sazlar
Sinemin yarası her zaman sızlar
Bülbül ne ararsın yuvan mı yoktur
Yoksa benim gibi baban mı yoktur
Zaten yetimlerin gözyaşı çoktur
Gel ağlayalım karşı karşıya 29

ELİF
Elif çıkmış pencereden el eder
Kaşları değil gözleri beni del'eder
Elif'im gel gel
Güzelim gel gel
Nazlı da yarim
Sallan da gel gel
Elif kızın yeni de gördüm yüzünü
Duman sandım şalvarının tozunu
Elif'im gel gel
Güzelim gel gel
Nazlı da yarim
Sallan da gel gel 30

e. Bağlantıları beş mısra olan türküler
HANİ BENİM ELLİ DİRHEM KESTANEM
Hey hey Hani benim elli dirhem kesdenem
Konyalı'dan başkasını istemem
Yar yar Konyalı'm yürü
Yörü yavrum yürü
Saçlarını sürü
Şimdi burdan geçti
Konyalı'nın biri
Hey hey Hani benim elli dirhem pırasam
Mumlar yaksam Konyalı'yı arasam
Bağlantı 31

f. Bağlantıları altı mısra olan türküler
DONDURMAM BUZ
Dondurmam buz gibi buz
Şeker mi yoksa karpuz
Alâ çiçekli dondurmam
Yok mu tadına bakan
Alâ vişneli dondurmam
Mini mini hanımlara
Sevdalı beylere
Parasını almadan tattırmam
Dondurmam kaymaklı Dondurmacı top attı
Yiyin bakın pek tatlı Bin lira borca battı
Bağlantı Bağlantı 32

g. Bağlantıları yedi mısra olan türküler
BASTIMDA KIRILDI İĞDENİN DALI
Bastım da kırıldı iğdenin dali vay dali
Kötüye düşenin böyl'olur hali diller
Diller oynaksın diller
Diller kaymaksın diller
Diller açılsın güller
Güller açılsın kollar
Kollar ne bilsin eller
Eller narinay ninay nay
Narinay narinay ninay nay
Arabacı arabanı koş getir koş getir
Ben ölüyom mezarıma taş getir diller
Bağlantı
Arabacı arabanı yillendir yillendir
Şeker al da şu bebeyi dillendir diller
Bağlantı
Sabahınan esen seher yeli mi yelimi
Benim gönlüm divane mi deli mi diller
Bağlantı 33

h. Bağlantıları sekiz ve daha fazla mısra olan türküler
Bağlantı kısımları iki ayrı maninin ardarda söylenmesiyle meydana getirilmiş türkülerdir.
MANİSA'YLA BERGAMA'NIN ARASI
Manisa'yla Berga'manın arası
Yaktı da beni kaşlarının arası
Kara kara kargalar
Ceviz dalın ırgalar
On beşine basan kız
Sevdiğine el sallar
Yelek de diktim giymedi
Diktiğime değmedi
Sağolası anam da babam
Sevdiğime vermedi
Manisa'yla Bergama'nın askeri
Ben yolcuyum yolları bana gösterin
Bağlantı 34

KIZIN ADI DUDU
Kızın adı Dudu a canım aman
O da güzellerin adı sürmelim aman
Gel gel barışalım
Tenhada buluşalım
Biraz konuşalım
Şimidan şimidan şimidan dan
Gel arkamdan arkamdan
Kız alacaksan al beni
Annen baban duymadan
Gel gel gel Ayşe
Şeker değil bal Ayşe
N'olur bize gidelim
Ah aramızı bul Ayşe'm
Kızın adı Ayşe a canım aman
Benleri var köşe köşe sürmelim aman
Bağlantı
Kızın adı Durdu a canım aman
O da güzellerin kurdu
Bağlantı 35

ı. Bağlantıları mısra sonlarında ve mısra aralarında olan türküler
Türkünün temeli beyitlerden oluşur ve her beyit kendi arasında kafiyelidir. Ancak diğer şekillerden farklı olarak her mısradan sonra aynen tekrarlanan bağlantı sözleri getirilir. Bağlantılar üç ve daha fazla sayıda mısralı olabilmektedir.
HAYRİYE NANAY
Hayriye’nin kaşları kara
Hayriye nanay nanay nanay
Canım nanay nanay nanay
Gülüm nanay nanay nanay
Nereden gelsem beni ara
Bağlantı
Hayriye’nin altın dişi
Bağlantı
Yaktı beni yan bakışı
Bağlantı

Hayriye damdan bakıyor
Bağlantı
Bakışı canlar yakıyor
Bağlantı[36]

YABANDAN GEL
Yabandan gel usul (da) boylu yarim yabandan (Arslanım hey hey)
Amman yörü yörü
Çapraz yörü yörü
Kostak yörü yörü
Yörü yörü yörü
Aldım haberini (de) garib çobandan (Arslanım hey hey)
Bağlantı
Yaban ellerinden (de) özendim geldim (İmanım hey hey)
Bağlantı
Gördüm cemalini efendim geldim (Arslanım hey hey)
Bağlantı
Yaban ellerinde (de) yatmış uyumuş (Yeşilim hey hey)
Bağlantı
Elâ gözlerini uyku bürümüş (Arslanım hey hey)
Şirin yörü yörü
Tek tek yörü yörü
Bebek yörü yörü
Kostak yörü yörü
Usul yörü yörü
Güzel yörü yörü
Yörü yörü yörü[37]

BİR KAŞ BİR GÖZ
Elinde süt küleği
O maral o ceylan
O sevgilin bağında
Ölürem anam dönmenem
Giderem anam gelmenem
Bir kaş bir göz bir dil bir diş
Bişmişi yanağında
Sütten beyaz bileği
Bağlantı
Giderem öylesine
Bağlantı
Karagöz mehlesine


*Cumhuriyet Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi. Bu bölümde yayınlanan yazı ve araştırmalar Sayın Yrd. Doç. Dr. Doğan Kaya'ya aittir. Katkısından dolayı kendisine teşekkür ederiz.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü I, Ank., 1991, s. 908-909.
[2]. Cevdet KUDRET, Örneklerle Edebiyat Bilgileri 1, ‹st., 1980, s. 295.
[3]. Cahit ÖZTELLİ, Halk Türküleri, ist., 1953, s. 3 ve 7.
[4]. Nihat Sami BANARLI, Metinlerle Edebî Bilgiler, ‹st., 1950, s. 89.
[5]. Muzaffer UYGUNER, Türkü Üzerine, TFA, III (66), 1.1955, s. 1042.
[6]. Herbert JANSKY, "Türk Halk şiiri” (Çev. Abdurrahman GÜZEL), Dünya Edebiyatından Seçmeler, I (4), 10.1977, s. 57-58.
[7]. Türkülerin doğufl ve yayılmaları üzerine genifl bilgi için bkz.:
Mehmet TUĞRUL, Halk Türkülerinin Doğuşu Üzerine Bazı Notlar, Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi, C. IV, S. 4, Ank., 1946, s. 487. (Ayrıbasım). / Pertev Naili BORATAV, Folklor ve Edebiyat II, ist., 1982, s. 347. / Nail TAN, Türk Halk Müziği ve Oyunları, C. I, S.4, Ank., 1984, s. 154.
[8]. TRT Repertuvarı, THM No. 529.
[9]. TRT Repertuvarı, THM No. 630.
[10]. TRT Repertuvarı, THM No. 1003.
[11]. TRT Repertuvarı, THM No. 654.
[12]. TRT Repertuvarı, THM No. 1280.
[13]. TRT Repertuvarı, THM No. 573.
[14]. TRT Repertuvarı, THM No. 471.
[15]. TRT Repertuvarı, THM No. 476.
[16]. Şevket BEYSANOĞLU, Diyarbakır Folkloru, Diyarbakır, 1943, s. 120.
[17]. TRT Repertuvarı, THM No. 478.
[18]. TRT Repertuvarı, THM No. 570.
[19]. Şevket BEYSANOĞLU, a. g. e., s. 108.
[20]. Ahmet CAFEROĞLU, Kuzeydoğu illerimiz Ağızlarından Toplamalar, Ank., 1994, s. 83.
[21]. TRT Repertuvarı, THM No. 1926.
[22]. TRT Repertuvarı, THM No. 880.
[23]. TRT Repertuvarı, THM No. 1120.
[24]. Fikret KARADENİZ, Bir Hamsi Türküsü, TFA, XVIII-XIX (362), 9.1979, s. 8761.
[25]. TRT Repertuvarı, THM No.346.
[26]. Cevdet KUDRET, a. g. e., s. 296.
[27]. Cevdet KUDRET, a. g. e., s. 297.
[28]. TRT Repertuvarı, THM No. 432.
[29]. Ahmet Talat ONAY, Türk Halk şiirlerinin şekil ve Nev’i (Haz. Cemal KURNAZ), Ank., 1996, s. 30.
[30]. Hayrettin RAYMAN, Yozgat Yöresinde Söylenen Halk Türküleri, I. THKASSB II, Ank., 1996, s. 99.
[31]. TRT Repertuvarı, THM No. 1094.
[32]. TRT Repertuvarı, THM No. 1759.
[33]. TRT Repertuvarı, THM No. 870.
[34]. TRT Repertuvarı, THM No. 521.
[35]. TRT Repertuvarı, THM No. 1628.
[36]. Burhan TARLABAŞI, Eğin Havaları, Ank., 1997, s. 56.
[37]. TRT Repertuvarı, THM No. 540.
[38]. TRT Repertuvarı, THM No. 178.

Beğeniler: 0
Favoriler: 0
İzlenmeler: 5423
favori
like
share
Şayeste Tarih: 28.05.2009 08:36
IV. TÜRKÜLERİN TASNİFİ
Türküler gösterdikleri çeşitlilik bakımından yapı, konu ve ezgilerine göre tasnif edilebilir. Daha önce yapılmış tasnifler de bu çerçevededir. Ne var ki bu tasniflerde birtakım eksiklikler ve isabetli olmayan tespitler vardır. Yapılan tasnifleri burada tekrar kaydederek konuyu karışık hale getirmek istemiyoruz. Çünkü bunlar azımsanmayacak derecede fazladır. Biz, önceki tasnifleri de göz önünde tutarak ve kendi tespitlerimizi de ortaya koyarak türkü tasniflerini yeniden tasnif etmek istiyoruz. En doğru tasnifin bu olduğu iddiasında değiliz ama gözden kaçan ve tespit ettiğimiz pek çok unsurun değerlendirilmesi gerekiyordu. Düşüncemiz odur ki, bundan sonraki tasnifler, pek az değişiklik gösterecek ve bizim tasnifimize birkaç ilave maddeler şeklinde olacaktır.

A. YAPILARINA GÖRE TÜRKÜLER
1. Bentleri Bir Mısra Olan Türküler
a. Bağlantıları dört mısra / mani olan türküler
b. Bağlantıları yedi mısra olan türküler
2. Bentleri İki Mısra Olan Türküler
a. Sadece iki mısradan oluşan türküler
b. Bağlantıları bir mısra olan türküler
c. Bağlantıları iki mısra olan türküler
ç. Bağlantıları üç mısra olan türküler
d. Bağlantıları dört mısra olan türküler
e. Bağlantıları beş mısra olan türküler
f. Bağlantıları altı mısra olan türküler
g. Bağlantıları yedi mısra olan türküler
h. Bağlantıları sekiz ve daha fazla mısra olan türküler
ı. Bağlantıları mısra sonlarında ve mısra aralarında olan türküler
3. Bentleri Üç Mısra Olan Türlüler
a. Sadece üçlüklerden ibaret olan türküler
b. Bağlantıları bir mısra olan türküler
c. Bağlantıları iki mısra olan türküler
ç. Bağlantıları üç mısra olan türküler
d. Bağlantıları dört mısra olan türküler
e. Bağlantıları beş mısra olan türküler
f. Bağlantıları altı mısra olan türküler
g. Bağlantıları fazla sayıda mısralı olan türküler
h. İki bağlantılı türküler
ı. Bağlantıları mısra aralarında olan türküler
4. Bentleri Dört Mısra Olan Türküler
a. Sadece dörtlüklerden kurulu türküler
b. Bağlantıları bir mısra olan türküler
c. Bağlantıları iki mısra olan türküler
ç. Bağlantıları üç mısra olan türküler
d. Bağlantıları dört mısra olan türküler
e. Bağlantıları beş mısra olan türküler
f. Bağlantıları altı mısra olan türküler
g. Bağlantıları yedi mısra olan türküler
h. Bağlantıları sekiz ve daha fazla mısra olan türküler
ı. Bağlantıları mısra aralarında olan türküler
i. İki bağlantılı türküler
j. Bağlantıları mısra sonlarında olan türküler
5. Karşılıklı Türküler
a. İki mısralık bentlerden ibaret atma türküler
b. Üç mısralık bentlerden ibaret atma türküler
c. Dört mısralık bentlerden ibaret atma türküler
ç. Diyalog şeklinde atma türküler

B. KONULARINA GÖRE TÜRKÜLER
1. Tabiat Türküleri
2. Aşk Türküleri
3. Yiğitlik Türküleri ve Tarihi Olayları Konu Edinen Türküler
4. Tören Türküleri
a. Düğün Türküleri
aa. Kına Türküleri
ab. Baş Öğme / Duvak Türküleri
ac. Gelin Alma Türküleri
aç. Gelin karşılama türküleri
ad. Güvey Türküleri
ae. Halk Oyunlarında Türküler (Halay, Bar, Horon, Zeybek..)
b. Ayin-i cem Türküleri
c. Sayacı Türküleri
ç. Oturak Türküleri
5. Askerlik Türküleri
6. Yiyecekler Üzerine Söylenmiş Türküler
7. Hayvanlar Üzerine Söylenmiş Türküler
8. Olay Türküleri
9. Bitki ve Çiçeklerle İlgili Türküler
10. Satıcı Türküleri
11. Ekin Türküleri
12. Ramazan Davulcusu Türküleri
13. Kişiler Üzerine Söylenmiş Türküler
14. Keder, Dert ve Hastalık Türküleri
15. Gurbet ve Hasret Türküleri
16. Meslek ve iş Türküleri
17. Eşkıya Türküleri
18. Ölüm Türküleri (Ağıtlar)
19. Ninniler ve Çocuk türküleri
20. Hapishane Türküleri
21. Mizahî Türküler
22. Yergi Türküleri
23. Öğretici ve Öğüt Verici Türküler
C. EZGİLERİNE GÖRE TÜRKÜLER

A. YAPILARINA GÖRE TÜRKÜLER
Türkülerin belirli bir şekli yoktur. İki mısralı türküler olabildiği gibi koşma, mani tarzında yahut bentlerle kurulmuş türküler de vardır. Koşma yahut mani olarak bildiğimiz şekiller türkü nağmesiyle söylendiğinde adı geçen şiirlerden ayrılır. Çünkü halk, ezgi ile söylediği parçaları türkü olarak niteler. Koşmalar bilindiği gibi söyleyeni belli şiir türleridir. Ne var ki, halkın benimsediği bazı parçalar zamanla anonimleşir ve türkü olarak varlığını sürdürür. Daha ziyade kadınlardan oluşan türkü yakıcıları, bildiği koşma, mani hatta semaî ve destandan birtakım parçalar alarak onu uygun bir ezgi ile terennüm eder. Şekil ve konu birliğinden uzak pek çok türkünün ortaya çıkış sebebi bundan kaynaklanmıştır. Sözgelişi; "Karanfil oylum oylum" manisiyle başlayan ve diğer karanfilli manilerle devam ettirilen fakat farklı ezgi ile söylenmiş bir hayli türkü vardır.
Türkülerin bentlerine çoğu zaman mısra sayıları farklı olan bağlantılar getirilir. Ancak bentlerle bağlantıların hece sayıları eşit olmayabilir. Bağlantılar genel olarak anlamlı sözlerden ibaret olmakla beraber, çeşitli ünlemleri de ihtiva eder.
Az da olsa bazı türkülerde, yapı bakımından bozukluk ve düzensizlikler görülür. Sözgelişi, aynı türküde hem dörtlük hem de beşlik şekle rastlanılabilir. Bunun yanında türkünün hece sayılarında da eşitsizlikler görülebilir. Ordu'nun Öceli köyünde söylenen kına türküsünde böyle bir özellik vardır.
Çambaşına çıktım çıram yanmadı
Dört köşeme baktım kimsem kalmadı
Küçük kardaşa mektup yazdım aynı gelmedi
Sazak da yellere ev yapma o batar gider
Uzak yerlere kız verme o da yiter gider
Ağlama bacım ağlama yarın gülersin
Dokuz aydan sonra beşik belersin
Anam gidiyorum evin şen olsun
Babam gidiyorum evin şen olsun 20
Yapı bakımından türkülerin arıza göstermesi; bazı mısraların zamanla unutulması yahut, halkın türküye birtakım ilavelerde bulunarak bünyesinde değişikliğe yol açmasıyla açıklanabilir.

1. BENTLERİ BİR MISRA OLAN TÜRKÜLER
a. Bağlantıları dört mısra (veya mani) olan türküler
KIRMIZI KURDELE
Kırmızı kurdele kör olasın Emine
İndim derelerine
Bilmem nerelerine
Canım kurban olsun
Candan sevenlerine
Yavrum da sana ipek mendil alayım
Bağlantı
Yavrum da sana melez köynek alayım
Bağlantı
Yavrum da sana kalıc pötin alayım
Bağlantı 21

b. Bağlantıları yedi mısra olan türküler
Sayıları çok azdır. Tespit ettiğimiz örneğin bağlantı kısmı yedi mısradan oluşmaktadır.
KIZIM SANA FİSTAN ALDIM
Kızım sana fistan aldım vardı m'ola oy oy
Kim göndermiş onu
Ben gönderdim onu
Ben almadım onu
Beşikleri çamdan
Yuvarlandı damdan
Seni zalımın oğlu
Vazgeçmedin benden
Kızım sana terlik aldım vardı m'ola oy oy
Bağlantı
Kızım sana rastık aldım vardı m'ola oy oy
Bağlantı 22

TOKAT'A GİDEMİYOM YARİM SANA FİSTAN ALAYIM
Tokat'a gidemiyom yarim sana fistan alayım
Ah nerelerine nerelerine
Bilmiyon mu kömür gözlüm
Aha buralarıma buralarıma
Fadime'm fistan kırmalar
Ceviz dalı ırgalar
Sevdiğini gören kızlar
Sağını da solunu ırgalar
Tokat'a gidemiyom yarim sana potin alayım
Bağlantı
Tokat'a gidemiyom yarim sana çorap alayım
Bağlantı 23

2. BENTLERİ İKİ MISRA OLAN TÜRKÜLER
Temeli iki mısradan meydana gelen türkülerdir. Ayrıca birtakım bağlantılar / kavuştaklar da alabilirler. Başlıca şekilleri şunlardır:
a. Sadece iki mısradan oluşan türküler
Kafiye düzenleri aa, bb, cc, dd... yahut aa, ba, ca, da, ea şeklindedir.

TÜRKÜ
Hamsi kurban o göze Atarlar barabati
Baş dalarsın göze Alurlar seni yüze
Korlar seni kayuğa Biz de seni aluruk
Satarlar seni bize Sererük seni köze
Bir kusurcuğun vardur
Çok su içersun bize 24
Bu tip türkülerde nadir de olsa tek ikinci mısraı bağlantı gibi aynen tekrarlanan türkülere de rastlanılır.

BAYBURT DAĞLARINDA
Bayburt dağlarında tabakam kaldı
Şen ol Bayburt şen ol sende nem kaldı
Bayburt dağlarında kunduram kaldı
Şen ol Bayburt şen ol sende nem kaldı
Bayburt dağlarında mendilim kaldı
Şen ol Bayburt şen ol sende nem kaldı
Bayburt dağlarında tabancam kaldı
Şen ol Bayburt şen ol sende nem kaldı 25

b. Bağlantıları bir mısra olan türküler
Kafiye düzenleri aa-b, cc-b, dd-b, ee-b şeklindedir. Bağlantı mısralarda genellikle aynı sözler tekrar edilir.

ÇANAKKALE TÜRKÜSÜ
Çanakkale içinde vurdular beni
Ölmeden mezara koydular beni
Of gençliğim eyvah
Çanakkale içinde aynalı çarşı
Ana ben gidiyom düşmana karşı
Of gençliğim eyvah
Çanakkale içinde bir uzun selvi
Kimimiz nişanlı kimimiz evli
Of gençliğim eyvah
Çanakkale içinde bir dolu testi
Analar babalar umudu kesti
Of gençliğim eyvah 26

c. Bağlantıları iki mısra olan türküler
aa-bb, cc-bb, dd-bb, ee-bb şeklinde kafiyelenirler. Bu arada bb olarak gösterilen bağlantı sözleri, aynen tekrarlanan sözlerdir.

TELGRAFIN TELLERİNE
Telgrafın tellerine kuşlar mı konar
Herkes sevdiğine (yavrum) böyle mi yanar
Gel yanıma yanıma da yanıbaşıma
Şu gençlikte neler geldi garip başıma
Telgrafın direkleri semaya bakar
Senin o güzel gözlerin çok canlar yakar
Bağlantı
Telgrafın tellerini arşınlamalı
Yar üstüne yar seveni kurşunlamalı
Bağlantı
Telgrafın direkleri semaya karşı
Gel güzelim barışalım düşmana karşı
Bağlantı 27

ç. Bağlantıları üç mısra olan türküler
Bentler kendi arasında kafiyelidir. bağlantı sözleri her bentten sonra aynen tekrarlanır.

AŞAĞIDAN GELİYOR TÜRKMEN KOYUNU
Aşağıdan geliyor Türkmen koyunu aman aman
Selviye benzettim yarin boyunu amanın yandım
Amanın amanın amanın yandım
Tiridine tiridine tiridine bandım
Bedava mı sandın para verdim aldım
Sabahleyen erken çifte giderken aman aman
Öküzüm torbadan düştü gördün mü amanın yandım
Bağlantı
Manda yuva yapmış söğüt dalına aman aman
Yavrusunu sinek kapmış gördün mü amanın yandım
Bağlantı 28

d. Bağlantıları dört mısra olan türküler
Kafiyeleri aa-bbbc, dd-bbbc, ee-bbbc düzenindedir. Bağlantı sözleri aynen tekrarlanabileceği gibi, farklı sözlerden de oluşabilir. Bağlantı sözleri muhtelif maniler de olabilir.
Türkünün bent kısmı ile bağlantı kısımlarının hece sayıları aynı olmayabilir.
FIRAT KENARI
Fırat kenarının ince dumanı
Dağlara yayılır seher zamanı
Bülbül ne ararsın yuvan mı yoktur
Yoksa benim gibi baban mı yoktur
Zaten yetimlerin gözyaşı çoktur
Gel ağlayalım karşı karşıya
Fırat kenarında kamışlar sazlar
Sinemin yarası her zaman sızlar
Bülbül ne ararsın yuvan mı yoktur
Yoksa benim gibi baban mı yoktur
Zaten yetimlerin gözyaşı çoktur
Gel ağlayalım karşı karşıya 29

ELİF
Elif çıkmış pencereden el eder
Kaşları değil gözleri beni del'eder
Elif'im gel gel
Güzelim gel gel
Nazlı da yarim
Sallan da gel gel
Elif kızın yeni de gördüm yüzünü
Duman sandım şalvarının tozunu
Elif'im gel gel
Güzelim gel gel
Nazlı da yarim
Sallan da gel gel 30

e. Bağlantıları beş mısra olan türküler
HANİ BENİM ELLİ DİRHEM KESTANEM
Hey hey Hani benim elli dirhem kesdenem
Konyalı'dan başkasını istemem
Yar yar Konyalı'm yürü
Yörü yavrum yürü
Saçlarını sürü
Şimdi burdan geçti
Konyalı'nın biri
Hey hey Hani benim elli dirhem pırasam
Mumlar yaksam Konyalı'yı arasam
Bağlantı 31

f. Bağlantıları altı mısra olan türküler
DONDURMAM BUZ
Dondurmam buz gibi buz
Şeker mi yoksa karpuz
Alâ çiçekli dondurmam
Yok mu tadına bakan
Alâ vişneli dondurmam
Mini mini hanımlara
Sevdalı beylere
Parasını almadan tattırmam
Dondurmam kaymaklı Dondurmacı top attı
Yiyin bakın pek tatlı Bin lira borca battı
Bağlantı Bağlantı 32

g. Bağlantıları yedi mısra olan türküler
BASTIMDA KIRILDI İĞDENİN DALI
Bastım da kırıldı iğdenin dali vay dali
Kötüye düşenin böyl'olur hali diller
Diller oynaksın diller
Diller kaymaksın diller
Diller açılsın güller
Güller açılsın kollar
Kollar ne bilsin eller
Eller narinay ninay nay
Narinay narinay ninay nay
Arabacı arabanı koş getir koş getir
Ben ölüyom mezarıma taş getir diller
Bağlantı
Arabacı arabanı yillendir yillendir
Şeker al da şu bebeyi dillendir diller
Bağlantı
Sabahınan esen seher yeli mi yelimi
Benim gönlüm divane mi deli mi diller
Bağlantı 33

h. Bağlantıları sekiz ve daha fazla mısra olan türküler
Bağlantı kısımları iki ayrı maninin ardarda söylenmesiyle meydana getirilmiş türkülerdir.
MANİSA'YLA BERGAMA'NIN ARASI
Manisa'yla Berga'manın arası
Yaktı da beni kaşlarının arası
Kara kara kargalar
Ceviz dalın ırgalar
On beşine basan kız
Sevdiğine el sallar
Yelek de diktim giymedi
Diktiğime değmedi
Sağolası anam da babam
Sevdiğime vermedi
Manisa'yla Bergama'nın askeri
Ben yolcuyum yolları bana gösterin
Bağlantı 34

KIZIN ADI DUDU
Kızın adı Dudu a canım aman
O da güzellerin adı sürmelim aman
Gel gel barışalım
Tenhada buluşalım
Biraz konuşalım
Şimidan şimidan şimidan dan
Gel arkamdan arkamdan
Kız alacaksan al beni
Annen baban duymadan
Gel gel gel Ayşe
Şeker değil bal Ayşe
N'olur bize gidelim
Ah aramızı bul Ayşe'm
Kızın adı Ayşe a canım aman
Benleri var köşe köşe sürmelim aman
Bağlantı
Kızın adı Durdu a canım aman
O da güzellerin kurdu
Bağlantı 35

ı. Bağlantıları mısra sonlarında ve mısra aralarında olan türküler
Türkünün temeli beyitlerden oluşur ve her beyit kendi arasında kafiyelidir. Ancak diğer şekillerden farklı olarak her mısradan sonra aynen tekrarlanan bağlantı sözleri getirilir. Bağlantılar üç ve daha fazla sayıda mısralı olabilmektedir.
HAYRİYE NANAY
Hayriye’nin kaşları kara
Hayriye nanay nanay nanay
Canım nanay nanay nanay
Gülüm nanay nanay nanay
Nereden gelsem beni ara
Bağlantı
Hayriye’nin altın dişi
Bağlantı
Yaktı beni yan bakışı
Bağlantı

Hayriye damdan bakıyor
Bağlantı
Bakışı canlar yakıyor
Bağlantı[36]

YABANDAN GEL
Yabandan gel usul (da) boylu yarim yabandan (Arslanım hey hey)
Amman yörü yörü
Çapraz yörü yörü
Kostak yörü yörü
Yörü yörü yörü
Aldım haberini (de) garib çobandan (Arslanım hey hey)
Bağlantı
Yaban ellerinden (de) özendim geldim (İmanım hey hey)
Bağlantı
Gördüm cemalini efendim geldim (Arslanım hey hey)
Bağlantı
Yaban ellerinde (de) yatmış uyumuş (Yeşilim hey hey)
Bağlantı
Elâ gözlerini uyku bürümüş (Arslanım hey hey)
Şirin yörü yörü
Tek tek yörü yörü
Bebek yörü yörü
Kostak yörü yörü
Usul yörü yörü
Güzel yörü yörü
Yörü yörü yörü[37]

BİR KAŞ BİR GÖZ
Elinde süt küleği
O maral o ceylan
O sevgilin bağında
Ölürem anam dönmenem
Giderem anam gelmenem
Bir kaş bir göz bir dil bir diş
Bişmişi yanağında
Sütten beyaz bileği
Bağlantı
Giderem öylesine
Bağlantı
Karagöz mehlesine


*Cumhuriyet Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi. Bu bölümde yayınlanan yazı ve araştırmalar Sayın Yrd. Doç. Dr. Doğan Kaya'ya aittir. Katkısından dolayı kendisine teşekkür ederiz.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü I, Ank., 1991, s. 908-909.
[2]. Cevdet KUDRET, Örneklerle Edebiyat Bilgileri 1, ‹st., 1980, s. 295.
[3]. Cahit ÖZTELLİ, Halk Türküleri, ist., 1953, s. 3 ve 7.
[4]. Nihat Sami BANARLI, Metinlerle Edebî Bilgiler, ‹st., 1950, s. 89.
[5]. Muzaffer UYGUNER, Türkü Üzerine, TFA, III (66), 1.1955, s. 1042.
[6]. Herbert JANSKY, "Türk Halk şiiri” (Çev. Abdurrahman GÜZEL), Dünya Edebiyatından Seçmeler, I (4), 10.1977, s. 57-58.
[7]. Türkülerin doğufl ve yayılmaları üzerine genifl bilgi için bkz.:
Mehmet TUĞRUL, Halk Türkülerinin Doğuşu Üzerine Bazı Notlar, Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi, C. IV, S. 4, Ank., 1946, s. 487. (Ayrıbasım). / Pertev Naili BORATAV, Folklor ve Edebiyat II, ist., 1982, s. 347. / Nail TAN, Türk Halk Müziği ve Oyunları, C. I, S.4, Ank., 1984, s. 154.
[8]. TRT Repertuvarı, THM No. 529.
[9]. TRT Repertuvarı, THM No. 630.
[10]. TRT Repertuvarı, THM No. 1003.
[11]. TRT Repertuvarı, THM No. 654.
[12]. TRT Repertuvarı, THM No. 1280.
[13]. TRT Repertuvarı, THM No. 573.
[14]. TRT Repertuvarı, THM No. 471.
[15]. TRT Repertuvarı, THM No. 476.
[16]. Şevket BEYSANOĞLU, Diyarbakır Folkloru, Diyarbakır, 1943, s. 120.
[17]. TRT Repertuvarı, THM No. 478.
[18]. TRT Repertuvarı, THM No. 570.
[19]. Şevket BEYSANOĞLU, a. g. e., s. 108.
[20]. Ahmet CAFEROĞLU, Kuzeydoğu illerimiz Ağızlarından Toplamalar, Ank., 1994, s. 83.
[21]. TRT Repertuvarı, THM No. 1926.
[22]. TRT Repertuvarı, THM No. 880.
[23]. TRT Repertuvarı, THM No. 1120.
[24]. Fikret KARADENİZ, Bir Hamsi Türküsü, TFA, XVIII-XIX (362), 9.1979, s. 8761.
[25]. TRT Repertuvarı, THM No.346.
[26]. Cevdet KUDRET, a. g. e., s. 296.
[27]. Cevdet KUDRET, a. g. e., s. 297.
[28]. TRT Repertuvarı, THM No. 432.
[29]. Ahmet Talat ONAY, Türk Halk şiirlerinin şekil ve Nev’i (Haz. Cemal KURNAZ), Ank., 1996, s. 30.
[30]. Hayrettin RAYMAN, Yozgat Yöresinde Söylenen Halk Türküleri, I. THKASSB II, Ank., 1996, s. 99.
[31]. TRT Repertuvarı, THM No. 1094.
[32]. TRT Repertuvarı, THM No. 1759.
[33]. TRT Repertuvarı, THM No. 870.
[34]. TRT Repertuvarı, THM No. 521.
[35]. TRT Repertuvarı, THM No. 1628.
[36]. Burhan TARLABAŞI, Eğin Havaları, Ank., 1997, s. 56.
[37]. TRT Repertuvarı, THM No. 540.
[38]. TRT Repertuvarı, THM No. 178.